De journalistiek telt de bomen

Welk medium schrijft wat over van wie? Een onschuldig nieuwsbericht – over bomen – biedt een verrassend en gedetailleerd inkijkje, ontdekt Maarten Keulemans, gastblogger bij DNR en zelf wetenschapsredacteur bij De Volkskrant.

OP EEN LEUKE bijeenkomst bij het Rathenau Instituut in Den Haag ging het deze week over de toekomst van de wetenschapsjournalistiek. Ach, wetenschapsjournalistiek, verzuchtte daar Ernst-Jan Pfauth van De Correspondent. Kom, een goede ‘algemene’ journalist kan toch ook prima over wetenschap schrijven?

Ja, vast. En een goede algemeen journalist kan ongetwijfeld ook best over voetbal schrijven, of de beursberichten verslaan. Alleen vertrouw ik op zulke momenten toch liever op een journalist die de buitenspelregel kent, dan wel het verschil tussen AEX en AMX weet. Zou ik Pfauth willen meegeven.

Buiten de symposiumzaal tekende zich, zonder dat Pfauth en ik het wisten, intussen een prachtig voorbeeld af van wat er gebeurt als algemeen journalisten het wetenschapsnieuws verslaan. Het ging over bomen.

Alle kans dat u het nieuws in kwestie heeft meegekregen – voor het eerst hebben wetenschappers een gedetailleerde schatting gemaakt van het aantal bomen op aarde. Een lollig, opmerkelijk bericht, dat volkomen terecht wereldwijd door honderden media werd opgepikt. Het gelukkige toeval wil dat ik degene was die het voor onze krant versloeg.

1, 2, 3, 4...
1, 2, 3, 4…

Er gebeurde alleen ook iets geks. Toen ik het onderzoek in Nature doornam, viel me op dat er iets niet klopte. De onderzoekers bleken het aantal bomen per wereldburgers verkeerd te hebben berekend. Ik zal u er niet mee vermoeien: het komt erop neer dat er per mens 413 bomen zijn, in plaats van 422, zoals de onderzoekers schrijven.

Een tamelijk onbelangrijk detail natuurlijk. Maar ook een grappige weggever. Want alleen iemand die het technische gedeelte van het onderzoek goed had bekeken, kon dit weten. Journalisten die niet verder waren gekomen dan het persbericht, moet het zijn ontgaan. Zo kon je de ‘persbericht-overschrijvers’ onderscheiden van de journalisten die ook de technische tabellen hadden gelezen.

Het zal Pfauth verrassen: de rekenfout werd door nagenoeg niemand opgemerkt. In ons land kon ik buiten mijzelf nog maar één ander vinden die het oorspronkelijke onderzoek had gelezen: Joep Engels van Trouw. De rest baseerde zich op tweedehands informatie. Hearsay. Vergelijkbaar met de voetbalverslaggever die de wedstrijd zelf niet heeft gezien, zeg maar.

Even in grote lijnen reconstrueren. In het buitenland waren direct na het aflopen van het Nature-embargo onder meer persbureaus Reuters en AP, de BBC en The Guardian er snel bij. Allemaal media met wetenschapsjournalisten, die toegang hebben tot de vakbladen.

Het ANP kwam iets na middernacht met het bomennieuws. Maar: men baseerde zich op de BBC, en al direct begon de waarheid te verschuiven. Waar de BBC nog schreef dat er per wereldburger ‘iets meer dan 420 bomen’ waren, rondde ANP het af op 420 – het scheelt toch weer 15 miljard bomen, een aardig bos.

Daarmee was de toon gezet. Telegraaf en RTL Nieuws hielden vast aan de 420 bomen. NOS leunde op het ANP en de BBC. Het NRC leunde op De Volkskrant, zelfs wel erg zwaar. Natuurlijk belden NOS, BNR en NRC ook met een van de Nederlandse onderzoekers. Maar de ‘harde basis’ van het nieuws rammelde.

tree_clipart

Nou én, zegt u misschien. Het heeft heus geen wereldschokkende gevolgen, als er een paar miljard bomen meer of minder zijn. Maar van de casus, in de haarvaatjes van de journalistieke praktijk, kun je wel een paar interessante lessen leren.

ÉÉN:
Iedereen schrijft alles over van iedereen

De oorspronkelijke informatie – een technisch artikel in wetenschapsblad Nature – werd slechts door een enkeling ingezien, in ons land door Joep Engels en mijzelf. De rest baseerde zich op afgeleide informatie. Die dreef per doorgeefbeurt intussen steeds wat verder weg van de werkelijkheid: 413 bomen werden 422 bomen werden ‘iets meer dan 420’ bomen werden 420 bomen.

TWEE:
De Nederlandse journalistiek leunt wel érg op de Britse

Doordat het ANP zwaar leunt op de BBC, raakte de Nederlandse berichtgeving doortrokken van ‘het Anglosaksische gezichtspunt’.

Zo sprak het ANP van ‘onderzoek van de Yale-universiteit’ en kwamen de citaten van de Amerikaanse hoofdonderzoeker, terwijl er ook twee Nederlanders betrokken waren. Veelzeggend is ook dat de bomendichtheid in ons land, gewoon terug te vinden in Nature, nagenoeg overal ontbrak.

Wat ook niemand vermeldde: de Amerikaanse hoofdonderzoeker werkt tegenwoordig… bij het Nederlands Instituut voor Ecologie in Nieuwersluis. Vanaf de meeste nieuwsredacties kun je het fietsen.

DRIE:
De controle op de wetenschap is ver te zoeken

In ons land waren Trouw en De Volkskrant de enigen die het nieuws kritisch probeerden te wegen. Zo legde ik zelf het bomenonderzoek voor aan een expert die niet bij de studie betrokken was, iets wat in het buitenland diverse media overigens ook deden.

Dat leverde in mijn geval een belangrijke nuance op. De conclusie dat de helft van alle bomen is verdwenen sinds er mensen zijn – een van de onderzoeksuitkomsten – bleek slecht onderbouwd. Toch was dat bij tientallen nieuwsberichten de insteek: ‘Half of world’s trees wiped out by mankind’, om er een te noemen.

Als de BBC ook voor die insteek had gekozen, waren we naar alle waarschijnlijkheid opgezadeld met dramatisch nieuws over de teloorgang van de bomen – een ‘feit’ dat helemaal niet uit het onderzoek blijkt.

VIER:
Het Pfauth-argument; gespecialiseerde journalistiek doet ertoe

O, heus. Op mijn eigen bericht is vast ook van alles aan te merken. Op dat in Trouw ongetwijfeld ook. En laat ik benadrukken dat ik geen enkele collega kwade bedoelingen toedicht of mijzelf op een voetstuk wil plaatsen: we zijn allemaal spelers op hetzelfde bord, uitstekende journalisten met de beste bedoelingen bij elkaar.

Maar daartegenover staat wél het nogal onthutsende nettoresultaat van dat spel: er was in het hele land bijna geen medium te vinden dat de juiste cijfers en feitelijke informatie bracht. Wat de doorsnee Nederlandse nieuwsconsument te horen kreeg, was een afdruk van de Engels-Amerikaanse berichtgeving, met fouten en buitenlandse invalshoek en citaten en al doorgegeven vanaf de BBC. De aangevers van het nieuws kregen vrij spel – op kritische vragen hoefde de wetenschap niet te rekenen, en de boel narekenen deed geen enkele algemeen journalist.

Nu gaat dat om zoiets onbenulligs als het aantal bomen. Maar hoe moet dat nou als het straks weer gaat over het klimaat, het energievraagstuk, vaccins, ebola, kanker, wapens, genetische manipulatie of wat heb je nog meer?

(Maarten Keulemans schrijft op dode bomen over wetenschap)

tree_clipart

RECONSTRUCTIE: Hoe het bomennieuws ons land bereikte

Tijdstip Medium Bron van het bericht Aantal bomen per persoon volgens bericht
Woensdag, 19:00 Nature (vakblad) 422 (bij controle: 413)
19:02 REUTERS Nature, interviews
19:43 AP Nature, interviews 422
20:00 BBC Nature, interviews ‘upwards of 420 trees’
21:55 Trouw Nature, interviews ‘ruim 400’
22:00 Volkskrant Nature, interviews 413
Donderdag, 1:00 ANP BBC 420 (!)
1:50 Nu.nl BBC (ANP) 420
2:09 Algemeen Dagblad BBC (ANP) 420
5:41 RTL Nieuws BBC (ANP) 420
7:50 Telegraaf BBC (ANP) 420
10:31 BNR Nieuwsradio (onbekend)
14:15 NOS BBC (ANP), interview 420
14:20 NRC Volkskrant, interview
Advertisements

One thought on “De journalistiek telt de bomen

  1. Heel interessant artikel, waaruit zeer duidelijk de waarde van wetenschapsjournalistiek blijkt. Compliment ! Overigens zou ik het jammer vinden wanneer de taak van ‘peer review’ van wetenschappelijke artikelen grotendeels wordt overgedragen aan de wetenschapsjournalistiek.

    Misschien ook leerzaam te onderzoeken hoe de ‘peer review’ van het artikel in Nature heeft gewerkt

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s