Wie begon hier nou over zelfplagiaat?

Verhip – hoorde u dat refrein? Zingt u even mee: De-Media-Hebben-Het-Gedaan.

Zo althans reageerde de Vrije Universiteit Amsterdam op de recente ontwikkelingen rond de van gesjoemel verdachte tophoogleraar Peter Nijkamp. De economieprofessor wordt verdacht van zelfplagiaat – maar wacht, dat is vooral omdat het journaille maar wat heeft verzonnen. ‘Zelfplagiaat is een mediawoord’, zoals een woordvoerster van de VU het donderdag zei.

Zou het heus? Hebben wij, sensatiebeluste domkoppen van de pers, een heel nieuwe vorm van fraude tevoorschijn gefantaseerd?

Natuurlijk niet. Sterker nog: het was nota bene diezelfde VU Amsterdam, die het woord ‘zelfplagiaat’ in ons land introduceerde. Dat was vorig jaar, toen duidelijk werd dat VU-antropoloog Mart Bax dertig jaar lang zijn veldwerk bij elkaar fantaseerde, en ook nog eens zijn eigen publicaties meerdere keren had gerecycled. ‘Zelfplagiaat’, noemde de onderzoekscommissie onder leiding van historicus Michiel Baud dat. En de VU nam die conclusie, inclusief het z-woord, over.

Maar ook Baud zoog het woord niet uit zijn geleerde duim. In zijn onderzoeksrapport naar de zaak Bax signaleert hij dat er onder wetenschappers al langer wordt gesoebat over het ‘oncreatief hergebruik van gegevens’, zoals hij het noemde. Geen wonder: u zou mij ook een min ventje vinden als ik deze blogpost, met een andere kop erboven, over een paar jaar stiekem nog eens publiceer.

Dat is inderdaad een kwestie die de wetenschap al jaren beroert. Volgens de databank van wetenschappelijke literatuur Web of Science zijn er sinds de jaren tachtig al minstens 173 academische verhandelingen geschreven over het onderwerp ‘zelfplagiaat’; in de medische databank PubMed alleen al staan er een stuk of 90. Neem het hoofdredactioneel commentaar dat het Canadian Journal of Cardiology in 2007 aan zelfplagiaat wijdde. Af en toe een definitie of stukje uitleg hergebruiken is natuurlijk heus niet erg, aldus het blad. Mits je de bron maar vermeldt (wat Nijkamp niet altijd deed), en zo lang het niet te gortig wordt:

“Als een auteur hetzelfde artikel twee maal publiceert, is hij of zij schuldig aan plagiaat: ditmaal heeft de auteur zichzelf geplagieerd.”

O ja: aan de VU zelf hanteert de afdeling antropologie inmiddels een protocol dat uitgebreid ingaat op wat er allemaal wel en niet zelfplagiaat is. Het is de VU-top kennelijk allemaal ontgaan: zelfplagiaat, een verzinsel van de media is het.

Interessant is dat ook in een KNAW-rapport over zelfplagiaat de beschuldigende vinger vorige week warempel opeens even naar de media leek te gaan. Leest u even mee:

“Dat plagiaat ontoelaatbaar is, is geen nieuws (…). De recente media-ophef rond het thema ‘zelfplagiaat’ en de opschudding die dit relatief nieuwe en onbekende begrip in wetenschap en samenleving heeft veroorzaakt, zijn dat wel. (…) De term is wel te vinden in publicatiehandleidingen, en dan vooral in relatie tot dubbelpublicaties (duplicaties) van hetzelfde artikel of substantiële delen daarvan in verschillende tijdschriften, zonder bronvermelding. In de media is het begrip ‘zelfplagiaat’ echter in veel bredere zin gebruikt.”

Oei. De media zijn de term ‘zelfplagiaat’ dus veel te losjes gaan gebruiken. Kopieer-plak je als hoogleraar nietsvermoedend je CV onder een artikel: beginnen die domme journalisten te roepen dat het ‘zelfplagiaat’ is.

Gelukkig gaat het KNAW-advies nog verder, want een paar pagina’s verderop trekt de commissie (onder leiding van placeboeffect-expert Josien Bensing) de beschuldiging weer in. ‘Zelfplagiaat’ is wel degelijk een term die internationaal wordt gebruikt voor wetenschappers zoals Peter Nijkamp, erkent de commissie:

“Hergebruik van eigen materiaal zonder bronvermelding wordt soms in internationale publicatie-handleidingen aangeduid als ‘self-plagiarism’, een term die dit advies, zoals gezegd, wil vermijden (…), want stelen van jezelf is in feite onmogelijk.”

Maar wacht: mag het dus ook altijd?

Ziedaar de kwestie-Nijkamp, zoals die onder meer werd uitgeplozen door NRC’s Frank van Kolfschooten: in het omvangrijke oeuvre van Nijkamp wilde het soms wel eens gebeuren dat er een co-auteur overboord viel.

Dus: Peter en Marietje schrijven samen een mooi artikel. Peter kopieert er stukken van in een ander artikel, maar zonder bronvermelding. Ziedaar: de naam van Marietje is spoorloos verdwenen. Minder erg dan keiharde fraude, maar toch lullig als je professor met je werk aan de haal gaat zonder je naam ooit nog te noemen.

Die breedsprakige academische adviezen ook altijd: mag dat nou niet, of mag dat nou wel? Het is even doorlezen tot de laatste bladzijde van het KNAW-advies, maar dan komt het hoge woord eruit: het mag niet, ik herhaal, niet:

“In algemene zin kan men wel zeggen dat, juist omdat de belangen van anderen (de co-auteurs) hier ook in het spel komen, de potentiële negatieve effecten groter zijn (…) Er kan immers ook nog sprake zijn van te weinig eerbetoon aan de co-auteurs, en dus van schade aan anderen. Daarom is bij dit type hergebruik eerder sprake van QRP [questionable research practice, red.] (…) Bronvermelding als de regel lijkt hier een verstandige optie.”

Dingen overschrijven uit je eerdere werk zonder bronvermelding is dus geen keihard jatwerk. En noem het geen ‘plagiaat’. Maar netjes is het niet. Het is wetenschappelijk rommelen. Sloppy science. Er komt geheid gedonder van. Foei. Niet meer doen he?

Intussen haalt het bestuur van de VU opgelucht adem – zie je nou, de media hebben het gedaan – krijgt Van Kolfschooten ten onrechte op zijn kop van zijn eigen Ombudsman en gaat het VU-huisorgaan Ad Valvas weer gauw in zijn mand liggen. Je zou haast gaan denken dat het een complot is: van onze Peter Nijkamp blijven ze af.

Onder het bericht van Ad Valvas staat een interessante reactie van een naar Toronto geëmigreerde onderzoeker, die beweert zelf het slachtoffer te zijn geweest van zelfplagiaat, pardon, een QRP’tje in de selfie-achtige sfeer.

‘En wat vindt de KNAW van het ‘wippen’ van een mede-auteur uit een onderzoek’, komt de onderzoeker er gezellig met gestrekt been in, ‘zijnde het grotendeels herpubliceren van eerder werk waarbij de mede-auteur wordt vervangen door een onderzoeker die aan het oorspronkelijke werk amper een bijdrage heeft geleverd?’

Het was nog lang onrustig, aan de VU Amsterdam.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s